4 კვირა

იდეალური პრეპარატი

5) რატომ არ არსებობენ იდეალური წამლები?

შესავალი

     ფარმაკოლოგიის შესწავლის პროცესში სტუდენტებს ხშირად უჩნდებათ ბუნებრივი კითხვა: რატომ არსებობს სამკურნალო პრეპარატების ასეთი დიდი მრავალფეროვნება, რომლიც თითქოს ერთსა და იმავე დარღვევების კორექციას ემსახურება? პრაქტიკულად ყველა თერაპიულ დარგში - იქნება ეს კარდიოლოგია, ენდოკრინოლოგია, სპორტული მედიცინა თუ რეაბილიტაცია - წარმოდგენილია ათეულობით და ზოგჯერ ასეულობით ფარმაკოლოგიური საშუალება, რომელთაც საერთო მიზანი აქვთ, მაგრამ ერთმანეთისგან განსხვავდებიან მოქმედების მექანიზმით, ეფექტიანობითა და უსაფრთხოების პროფილით.
ჩნდება კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი კითხვა: თუ თერაპიული ამოცანა ერთია, რატომ არის შეუძლებელი ისეთი „უნივერსალური“ პრეპარატის შექმნა, რომელიც პრობლემას ყველა პაციენტში თანაბარი ეფექტიანობით მოაგვარებდა?
     საკმაოდ აქტუალური რჩება კიდევ ერთი ასპექტი: რით არის განპირობებული გვერდითი ეფექტების არსებობა თითქმის ყველა სამკურნალო და ბიოლოგიურად აქტიურ პრეპარატში - მათ შორის ყველაზე თანამედროვე და მაღალსელექციურ საშუალებაშიც კი?
ამ კითხვებზე პასუხები დაფუძნებულია ფარმაკოლოგიის, ბიოქიმიისა და ფიზიოლოგიის ფუნდამენტურ პრინციპებზე. მათი სწორად გაგება წარმოადგენს აუცილებელ საყრდენს სამედიცინო და სპორტულ-სამედიცინორ პრაქტიკაში ფარმაკოლოგიური საშუალებების გონივრულად და უსაფრთხოდ გამოყენებისთვის. სწორედ ამ საკითხების განხილვას ეძღვნება მოცემული თავი. [1]

„იდეალური“ პრეპარატის ძიების სირთულე

     თანამედროვე ფარმაკოლოგიის მნიშვნელოვანი მიღწევების მიუხედავად, უკიდურესად რთულ ამოცანად რჩება ისეთი პრეპარატის შექმნა, რომელიც მხოლოდ სასურველი თერაპიული მოქმედებით იქნებოდა შემოფარგლული. მსოფლიოს სხვადასხვა კვლევითი ჯგუფები ატარებენ მასშტაბურ მუშაობას ისეთი მოლეკულების იდენტიფიცირების მიზნით, რომლებიც, მაგალითად, მხოლოდ სედაციურ ან მხოლოდ საძილე ეფექტს გამოავლენდნენ დამატებითი, არასასურველი მოქმედებების გარეშე. თუმცა პრაქტიკულად ნებისმიერი ფარმაკოლოგიური ნივთიერება, ძირითადი თერაპიული ეფექტის პარალელურად, ასოცირდება თანმხლებ მოქმედებებთან, რომლებიც ხშირად არასასურველია. მაგალითად, სედაციური ან საძილე მოქმედების პრეპარატებს ხშირად ახასიათებთ ტოლერანტობის, მიჩვევისა და ზოგჯერ დამოკიდებულების ფორმირების უნარი, რაც მნიშვნელოვნად ართულებს მათ კლინიკურ გამოყენებას.
     ამგვარი მოვლენები განპირობებულია სიცოცხლის ფორმის და მითუმეტეს ადამიანის ორგანიზმის ფუნდამენტური ორგანიზაციის თავისებურებებით. მისი ფიზიოლოგიური სისტემები უკიდურესად რთული, მრავალდონიანი და მჭიდროდ ურთიერთდაკავშირებულია. კონკრეტულ ენდოგენურ ბიოლოგიურად აქტიურ ნივთიერებას, ხშირად შეუძლია რეცეპტორების რამდენიმე ქვეკლასთან ურთიერთქმედება; ისინი სხვადასხვა ორგანოებსა და ქსოვილებში გახლავთ განაწილებული და თითოეული მათგანი საკუთარ სიგნალურ მექანიზმს ააქტიურებს, რის გამოც ერთი და იგივე ნივთიერება სხვადასხვა ფიზიოლოგიურ პასუხს იწვევს. ფიზიოლოგიურ პროცესებში მონაწილე აქტორების ასეთი დუბლირება და ბიოლოგიური სისტემების მრავალფუნქციურობა განაპირობებს იმას, რომ გარკვეულ მოლეკულურ სამიზნეზე ზეგავლენა თითქმის გარდაუვლად იწვევს გვერდითი ეფექტების მთელი სპექტრის გამოვლენას, რომლებიც სცდება სასურველი მოქმედების ფარგლებს.

ამიტომ,
 

სრულიად „იდეალური“ პრეპარატის შექმნის მოლოდინი - ისეთი ნივთიერებისა, რომელიც მხოლოდ მიზნობრივ მოქმედებას განახორციელებდა გვერდითი ეფექტების, მიჩვევის ან სისტემური ზეგავლენის გარეშე რჩება არარეალისტურად. ეს შეზღუდვები განპირობებულია არა თანამედროვე მეცნიერების ნაკლოვანებებით, არამედ ორგანიზმის ფუნდამენტური ბიოლოგიური სირთულით.

უნივერსალური ბიოლოგიური მექანიზმების ევოლუციური ბუნება და მათი როლი გვერდითი ეფექტების ფორმირებაში

     ადამიანის ფიზიოლოგიური სისტემები ჩამოყალიბებულია ხანგრძლივი ევოლუციური პროცესის შედეგად. ევოლუცია, როგორც წესი, თავდაპირველად ქმნის ეფექტურად მოქმედ მექანიზმს ერთ კონკრეტულ სისტემაში - მაგალითად, ასეთ სქემას, სადაც ერთი უჯრედი გადასცემს სიგნალს მეორეს, რაც იწვევს მის შეკუმშვას, ნივთიერებათა ცვლის სიჩქარის ცვლილებას ან სხვა ფიზიოლოგიურად მნიშვნელოვან რეაქციას. მას შემდეგ, რაც ჩამოყალიბდება საიმედოდ მოქმედი მექანიზმი, ევოლუცია იშვიათად ქმნის ანალოგიურ სისტემას „ნულიდან“ სხვა ორგანოებისთვის. პირიქით - უპირატესობას ანიჭებს უკვე არსებული, წარმატებული მექანიზმის მრავალჯერად გამოყენებას სხვადასხვა ქსოვილში.
     სწორედ ამიტომ ერთნაირი უჯრედული და მოლეკულური მექანიზმები გვხვდება სხვადასხვა სტრუქტურაში - ტვინში, გულის კუნთში, სისხლძარღვების გლუვ მუსკულატურაში, ღვიძლში, სასუნთქ გზებში და სხვა ქსოვილებში. ეს ბიოლოგიური უნივერსალურობა უზრუნველყოფს ორგანიზმის ფუნქციური მთლიანობის შენარჩუნებას, თუმცა ერთდროულად ქმნის მნიშვნელოვან შეზღუდვებს ფარმაკოთერაპიისთვის.
     როდესაც ფარმაკოლოგიური საშუალება ზემოქმედებს კონკრეტულ რეცეპტორზე, ფერმენტზე ან სიგნალის გადაცემის ტიპზე ერთ სისტემაში (მაგალითად, გულ-სისხლძარღვოვან სისტემაში), იგი თითქმის გარდაუვლად მოქმედებს იმავე მექანიზმებზე სხვა ორგანოებში, სადაც ეს მექანიზმები შესაძლოა სრულიად განსხვავებულ ამოცანებს ასრულებენ. სწორედ ეს იწვევს გვერდით ეფექტებს, რომელთა მთლიანად აღმოფხვრა ხშირად შეუძლებელია.
     კლასიკური მაგალითია ვთქვათ ისეთი პრეპარატების გამოყენება, რომლებიც ნორადრენალინის აქტივობას ამცირებენ გულის შეკუმშვის სიხშირისა და არტერიული წნევის დასაწევად. მიუხედავად იმისა, რომ ეს პრეპარატები ეფექტურია მაღალწნევიანობის დროს, ისინი გავლენას ახდენენ ნორადრენალინის სხვა ფიზიოლოგიურ ფუნქციებზეც. კერძოდ:

• ბრონქების რეგულაცია: ნორადრენალინი მონაწილეობს ბრონქების დიამეტრის კონტროლში, და მისი ბლოკირება შესაძლოა იწვევდეს ბრონქოსპაზმს, ფილტვების ვენტილაციის გაუარესებას და ჰიპოქსიის რისკს;
• ნერვული სისტემის აქტივაცია: ამასთან ისევ ეს მედიატორი არეგულირებს სიფხიზლის დონესა და ფსიქიკურ აქტივობას, ამიტომ მისი სიგნალის დათრგუნვა შეიძლება იწვევდეს ცენტრალური ნერვული სისტემის საერთო აქტივაციის შემცირებას.

მედიკამენტების სელექტიურობა: შეზღუდვები და ფარმაკოლოგიის შესაძლებლობები

ერთი მედიატორის მრავალფუნქციურობის მაგალითი

 ჰისტამინი ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში. ევოლუციამ ჰისტამინი გამოიყენა არა მხოლოდ იმუნურ სისტემაში, არამედ თავის ტვინშიც, სადაც ის სრულიად განსხვავებულ ფუნქციას ასრულებს - წარმოადგენს ამგზნებელ ნეირომედიატორს, რომელიც განსაზღვრავს სიფხიზლის დონეს, კოგნიტიურ აქტივობასა და რეაქციის სისწრაფეს. სწორედ ამიტომ ანტიჰისტამინური პრეპარატები ძველი თაობებიდან (მაგალითად, დიმედროლი, სუპრასტინი), რომლებიც ადვილად გადიან ჰემატოენცეფალურ ბარიერს (ჰებ), იწვევდნენ ცენტრალური ნერვული სისტემის გამოხატულ დათრგუნვას. პაციენტები აღნიშნავდნენ ძილიანობას, ყურადღების კონცენტრაციის დაქვეითებასა და რეაქციის შენელებას, რაც ასეთ პრეპარატებს არასასურველს ხდიდა, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც საჭირო იყო დღის აქტიური საქმიანობა ან სატრანსპორტო საშუალების მართვა.

 სელექტიური ანტიჰისტამინური საშუალებების განვითარება. ფარმაკოლოგიური კვლევების მიზანი იყო ისეთი მოლეკულების შექმნა, რომლებიც შეინარჩუნებდნენ ანტიალერგიულ აქტივობას, მაგრამ ამავდროულად ვერ შეაღწევდნენ ტვინში. ეს შესაძლებელი გახდა ჰემატოენცეფალური ბარიერის თავისებურებების გამოყენებით - სისტემისა, რომელიც სისხლის მიმოქცევას მიჯნავს ნეირონული ქსოვილისგან, და მაღალეფექტური ფილტრის როლში გამოდის. მოლეკულის საჭირო სტრუქტურული მახასიათებლების შერჩევის შედეგად შეიქმნა თანამედროვე ანტიჰისტამინური პრეპარატები (მაგალითად, კლარიტინი, ცეტირიზინი და სხვა), რომლებიც მოქმედებენ პერიფერიულად და პრაქტიკულად არ აღწევენ ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში და არ იწვევენ სედაციურ ეფექტს.

     საინტერესოა, რომ ძველი თაობის ანტიჰისტამინური საშუალებების ერთ-ერთი გამოხატული გვერდითი ეფექტი - ძლიერი სედაციური მოქმედება - შემდგომში გამოიყენეს ახალი ტრანკვილიზატორების შექმნის საფუძვლად (მაგალითად, ჰიდროქსიზინი/ატარაქსი). ამ შემთხვევაში ცენტრალური ნერვული სისტემის დათრგუნვა უკვე გახდა მიზნობრივი თერაპიული ეფექტი.
 

გვერდითი ეფექტები როგორც ახალი პრეპარატების აღმოჩენის რესურსი

ფარმაკოლოგიის ისტორიის შემთხვევითი აღმოჩენები. ბევრი ახალი ფსიქოტროპული პრეპარატი აღმოჩენილი იქნა ისეთ კვლევებში, რომლებიც თავდაპირველად საერთოდ არ უკავშირდებოდა ფსიქიატრიას. მაგალითად, ქლორპრომაზინი (ამინაზინი) - პირველი ნეიროლეპტიკი - შემჩნეული იქნა ტუბერკულოზის სამკურნალო საშუალებების შემუშავების პროცესში.
ანალოგიურად, პირველი ანტიდეპრესანტები გამოიკვეთა სწორედ იმით, რომ მეცნიერებმა ყურადღება მიაქციეს ტუბერკულოზის პრეპარატების გვერდით ეფექტებს.
     ასეთი მაგალითები კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს ყველა გვერდითი მოქმედების ყურადღებით შეფასების მნიშვნელობას - იქნება ის პოტენციურად საზიანო თუ პოტენციურად გამოსადეგი.

გვერდითი ეფექტები როგორც ინოვაციის წყარო. გვერდითი ეფექტების მონიტორინგი თანამედროვე ფარმაკოლოგიის ერთ-ერთი უმთავრესი ამოცანაა. იგი საშუალებას იძლევა:

• არსებული პრეპარატების უსაფრთხოებისა და სელექტიურობის გაუმჯობესება;
• უკვე ცნობილი მოლეკულების ახალი თერაპიული შესაძლებლობების გამოვლენა;
• იმ პრეპარატების მთლიან კლასთა აღმოჩენა, რომლებიც მეორადი ეფექტების შეფასებისა და გადახედვის შედეგად შეიქმნა (მაგალითად, სედაციური ანტიჰისტამინური საშუალებები, პერიფერიული ოპიოიდები და სხვა).

ამრიგად, გვერდითი ეფექტები არის არა მხოლოდ ადამიანის ბიოლოგიის სირთულის ბუნებრივი შედეგი, არამედ მნიშვნელოვანი ინსტრუმენტი სამეცნიერო პროგრესისთვის.

წყარო
[1] ვ. დუბინინი. „ადამიანის ორგანიზმის მარეგულირებელი სისტემები“