1 კვირა

შესავალი
 

აღსანიშნავია, რომ დისციპლინა "სპორტული პრეპარატების მოხმარების უვნებლობა" არ მოიცავს პრეპარატების სამედიცინო დანიშნულებების შემუშავებისათვის საჭირო კომპეტენციას. თუმცა ამ მხრივ შეიცავს სისტემატიზირებულ ინფორმაციას მათ შესაძლო საფრთხეების და გამოყენების ნიუანსების შესახებ. სპორტული დანამატების უსაფრთხოების კრიტიკული საკითხების გაცნობა სჭირდებათ არა მხოლოდ მედიკოსებს არამედ, სპორტული პრეპარატების ბენეფიციარებს და პროფილურ სპეციალისტებს, რომლებსაც სამედიცინო განათლება არ გააჩნიათ.

სპორტული დანამატების გამოყენების შესახებ საფუძვლიანად მოკვლეული ინფორმაციის გაზიარებას არსებითი მნიშვნელობა აქვს შესაბამის სფეროში ყველა მონაწილე ინდივიდთათვის. აღნიშნულ საკითხებში ცოდნის აკუმულირება მნიშვნელოვნად ავსებს სპორტის სფეროში არსებულ დანაკლისს ჯანდაცვის კუთხით.

საგულისხმო ფაქტია, რომ ბიოლოგიურად აქტიური დანამატების რეალიზაციისათვის არ გახლავთ აუცილებელი კლინიკური კვლევების ჩატარება. აღნიშნული ნივთიერებების მწარმოებლებს გააჩნიათ თითქმის უკონტროლო რეკლამირების საშუალება. ამ ბაზარზე აგრესიულ მარკეტინგს ესაჭიროება ცნობიერების ამაღლება, ვინაიდან პოტენციური ზიანი არ გახლავთ მხოლოდ ფინანსური.

 სილაბუსი

გაცნობისთვის გადადით მოცემულ ბმულზე: safety.irakli.info/docs/syllabus.pdf

საგნის დანიშნულება და მიზნობრივი აუდიტორია
 

    ფიზიკურად აქტიური პირებისათვის სხვადასხვა კლასის პრეპარატების დანიშვნაზე ან თუნდაც რეკომენდაციის გაცემის უფლებამოსილება გააჩნია მხოლოდ ექიმებს. აღნიშნული უფლებამოსილება განსაზღვრულია მოქალაქეების ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ მოქმედი კანონმდებლობით, რომლის მიხედვითაც მხოლოდ უმაღლესი სამედიცინო განათლების და მოქმედი ლიცენზის ან აკრედიტაციის მქონე პირებს აქვთ უფლება დანიშნონ წამლები და გააკონტროლონ მათი გამოყენება. ამრიგად, ფარმაკოლოგიური საშუალებების დანიშვნა, მათ შორის იმ პრეპარატებისა, რომლებიც სპორტულ დანამატებს მიეკუთვნება ან მათთან ახლოს დგას, წარმოადგენს მხოლოდ ექიმის კომპეტენციას. რაც შეეხება, აღნიშნულ საკითხთან ჩართულ სხვა პროფესიონალებს, რომლებსაც წარმოადგენენ ჯანმრთელობის დაცვის, კვების და ფიზიკური კულტურის სფეროს სპეციალისტებს მათაც კი ეკრძალებათ საშუალებების დანიშვნა. ასე უფლებამოსილების თვალსაზრისით ფარმაცევტებს ეკისრებათ მხოლოდ შეატყობინონ მომხმარებელს პრეპარატის შემადგენლობა, საჭიროებისას შეურჩიონ დანიშნული საშუალების შესაფერისი ანალოგი, განუმარტონ კლიენტს გამოყენების წესები და შესაძლო ურთიერთქმედება სხვა საშუალებებთან და სხვა ამგვარი ცნობები. ფარმაცევტების კომპეტენცია შემოიფარგლება მხოლოდ საინფორმაციო-საკონსულტაციო ფუნქციით იმ საშუალებების მიმართ, რომლებიც უკვე დანიშნულია ექიმის მიერ ან ურეცეპტოდ შეძენილია კლიენტის მიერ დამოუკიდებლად. ექიმ-დიეტოლოგი (მას გააჩნია სამედიცინო განათლება) უფლებამოსილია შეადგინოს კვების პროგრამები და რეკომენდაცია გასცეს ბიოლოგიურად აქტიურ დანამატებზე, იმ პირობით, რომ ისინი რეგისტრირებულია როგორც საკვები პროდუქტი. თუმცა იგი ვერ ნიშნავს სამკურნალო პრეპარატებს, თუ არ ფლობს შესაბამისი სპეციალობის ექიმის კვალიფიკაციას. ნუტრიციოლოგები სამედიცინო განათლების გარეშე (ხშირად ეს მათი დამატებითი განათლებაა) არ აქვთ კანონით მინიჭებული უფლება დანიშნონ ან რეკომენდაცია გასცენ პრეპარატებზე — მათი საქმიანობა მხოლოდ საინფორმაციო-საგანმანათლებლო ხასიათს ატარებს. მწვრთნელებს და ინსტრუქტორებს, არ აქვთ უფლება დანიშნონ არც წამლები და არც დანამატები. მათი კომპეტენცია შემოიფარგლება მხოლოდ სავარჯიშო პროცესის დაგეგმვითა და დატვირთვის რეგულირებით, ხოლო ფარმაკოლოგიურ საკითხებზე ოფიციალური რეკომენდაციის გაცემის უფლება მათ არ გააჩნიათ. სპორტული მედიცინის ორგანოები და ანტიდოპინგური ორგანიზაციები: სპორტული მედიცინის ცენტრები და სამედიცინო კომისიები უფლებამოსილნი არიან ჩაატარონ სპორტსმენთა სამედიცინო შემოწმება, გააკონტროლონ ჯანმრთელობის მდგომარეობა და გასცენ სამედიცინო დასკვნები. ანტიდოპინგური სააგენტოები (მაგალითად, WADA ან მისი ეროვნული წარმომადგენლობა) არ ნიშნავს პრეპარატებს, მაგრამ ადგენენ აკრძალული ნივთიერებების სიას, ასევე ადგენენ თერაპიული გამონაკლისების (TUE) წესებს, რომელთა დაცვაც სპორტსმენისთვის სავალდებულოა.

 

კანონიერი უფლებამოსილება გაუწიონ რეკომენდაცია ან დანიშნონ ნივთიერებები უმეტეს იურისდიქციებში გააჩნიათ მხოლოდ ლიცენზირებულ ექიმებს.

    კონკრეტულად რომელი კომპეტენციების ფლობა გახლავთ აუცილებელი და ამასთანავე რომელი მეტად სასურველი შესაბამისი პროფესიონალი ექიმისათვის, რომელსაც აქვს უფლებამოსილება გაუწიოს რეკომენდაცია ან დანიშნოს სხვადასხვა კლასის ნივთიერებების გამოყენება, მათ შორის სპორტული წარმადობის გაუმჯობესების მიზნით?

‣ სამედიცინო განათლებულობა: ნივთიერებების ფარმაკოლოგიის ცოდნა, როგორიც არის ორგანიზმზე მათი ზემოქმედება, შესაძლო გვერდითი მოვლენები, სხვა პრეპარატების კომპონენტებთან ურთიერთქმედება და უკუჩვენებები.

‣ სპორტის სამეცნიერო ექსპერტიზა: ცოდნა სპორტის სხვადასხვა სახეობის სპეციფიკური მოთხოვნებისა და ნივთიერებების პოტენციური ზემოქმედების შესახებ წრთვნის შედეგებზე, აღდგენასა და ზიანის პროფილაქტიკური ღონისძიებების შესახებ.

‣ ეთიკური განათლება: ეთიკური მოსაზრებების გაცნობიერება სპორტული შედეგების გამაუმჯობესებელი ნივთიერებების გამოყენების შესახებ, მათ შორის სამართლიანი თამაშის, მტკიცე მორალური  და სპორტსმენების კეთილდღეობის პრინციპების დაცვის ჩათვლით.

‣ სამართლებრივი შესაბამისობა: სპორტში ნივთიერებების გამოყენებასთან დაკავშირებით კანონების და სპორტული ორგანიზაციის პოლიტიკის ცოდნა, მათ შორის ანტიდოპინგური წესების და რეგულაციების.

‣ რისკის შეფასების უნარები: უნარი შეაფასოს ნივთიერების გამოყენების პოტენციური რისკები და სარგებლობა ინდივიდუალურად, ისეთი ფაქტორების გათვალისწინებით, როგორიცაა ასაკი, ჯანმრთელობის მდგომარეობა, სამედიცინო ისტორია და სპორტსმენის მიზნები.

‣ კომუნიკაციის უნარი: ეფექტური კომუნიკაცია სპორტსმენებთან, მწვრთნელებთან, სპორტულ მედიკოსებთან და გუნდის სხვა წევრებთან, რათა უზრუნველყოს ინფორმირებული გადაწყვეტილებების მიღება და მკურნალობის გეგმებთან შესაბამისობა.

‣ ანალიზი და შეფასება: შესაბამისი მონიტორინგის პროტოკოლების დანერგვის უნარი, ნივთიერების მოხმარების გავლენის სპორტულ წარმადობაზე დაკვირვების მიზნით.

‣ თანამედროვე განათლება: უწყვეტი გაცნობიერებულობა კვლევების, მიგნებების და საუკეთესო პრაქტიკების სპორტული ჯანდაცვისა და წარმადობის გაუმჯობესების შესახებ.

მთლიანობაში, მათ, ვისაც უფლება აქვთ რეკომენდაცია გაუწიონ ან დანიშნონ ნივთიერებები სპორტული შედეგების გასაუმჯობესებლად, პრიორიტეტი უნდა მიანიჭონ სპორტსმენების ჯანმრთელობისა და ეთიკურ-სამართლებრივი სტანდარტების დაცვის უზრუნველყოფას.

საკითხის კონტექსტიდან გამომდინარე, ნივთიერებებში იგულისხმებიან მედიკამენტები და დანამატები, რომლებიც ძირითადად გამოიყენებიან სპორტული წარმადობის გაუმჯობესებისთვის. ჯანდაცვის პროფესიონალებს შორის კი არიან ექიმები, ექთნები ან ექიმის თანაშემწეები. აღსანიშნავია, რომ აღნიშნული კომპეტენტური პირები აუცილებელია ხელმძღვანელობდნენ სამედიცინო ეთიკით, სამართლებრივი ნორმებით და პროფესიული სტანდარტებით, რომლებიც არეგულირებს მათ პრაქტიკას.
 

შესაბამისი კომპეტენციის მქონე პროფესიონალებს შორის შეიძლება იყონ:

‣ ლიცენზირებული ექიმები: ექიმებს აქვთ უფლება დანიშნონ მედიკამენტების უმეტესობა, მათ შორის შრომისუნარიანობის ამაღლებისათვის განკუთვნილი პრეპარატები, როგორიცაა მაგალითისათვის PED (performance-enhancing drugs), თუ ისინი გამოიყენება ლეგიტიმური სამედიცინო მიზნებისთვის. ეს მოიცავს ისეთ ნივთიერებებს, როგორიცაა ანაბოლური სტეროიდები, რომლებიც კონტროლირებადია და შეიძლება დაინიშნოს მხოლოდ კონკრეტული სამედიცინო პირობებისთვის.

‣ სპეციალისტი მედიკოსები: გარკვეული სპეციფიკური წამლების, როგორიცაა ზრდის ჰორმონები ან ერითროპოეტინი (EPO), პროფესიონალები, როგორიცაა ენდოკრინოლოგები ან ჰემატოლოგები, შეიძლება ჩაერთონ ამ მკურნალობის სპეციალიზებული ხასიათის გამო.

დამატებით, მნიშვნელოვანი ინფორმაციის მოწოდებაში მოისაზრებიან, როგორც შესაბამისი პროფილის ორგანიზაციები ასევე ინდივიდუალური სპეციალისტები.

‣ სპორტული ორგანიზაციები და მარეგულირებელი ორგანოები: მიუხედავად იმისა, რომ ამ ორგანოებს არათუ არა აქვთ უფლება რეკომენდაცია გაუწიონ და მითუმეტეს დანიშნონ პრეპარატები, მათ გააჩნიათ მნიშვნელოვანი უფლებამოსილება დააწესონ, თუ რა ნივთიერებები შეუძლიათ ლეგალურად გამოიყენონ სპორტსმენებმა. ორგანიზაციები, როგორიცაა მსოფლიო ანტიდოპინგური სააგენტო (WADA) ადგენენ გაიდლაინებსა და რეგულაციებს, რომლებიც კარნახობენ, რომელი ნივთიერებები აკრძალულია ან დაშვებულია სპორტში.

‣ ფარმაცევტები: მიუხედავად იმისა, რომ ფარმაცევტებს არ შეუძლიათ მედიკამენტების დანიშვნა, ისინი გადამწყვეტ როლს ასრულებენ ექიმის მიერ დანიშნული მედიკამენტების მიწოდებასა და სრულფასოვანი ალტერნატივების შერჩევაში და მოძიებაში. მათ ასევე ევალებათ უზრუნველჰყონ მნიშვნელოვანი ინფორმაციის მოწოდება, მათ შორის სიტუაციიდან გამომდინარე, გამოყენების სათანადოობის შესახებ ცნობა და შესაძლოა ფლობდნენ ინფორმაციის წყაროებს, რომ გასაცემი საშუალების გამოყენება არ არღვევს რომელიმე სპორტულ წესებს.

    საგულისხმოა, რომ სპორტული პროფილის მქონე უფლებამოსილი ჯანდაცვის პროფესიონალები, ექიმები და ორთოპედი ქირურგები მჭიდროდ თანამშრომლობენ სპორტსმენებთან ტრავმების სამკურნალოდ, რეაბილიტაციისას, წრთვნების ოპტიმიზაციისა და სპორტულ აქტივობებთან დაკავშირებული დაავადებების სამკურნალოდ. სპორტული მედიცინის კომპეტენციის ფარგლებში მათ შეუძლიათ გაუწიონ რეკომენდაციები ან უზრუნველყონ დანიშნულება მედიკამენტებზე, მკურნალობაზე ან დანამატების მოხმარებაზე [1]

    უნდა აღინიშნოს, რომ დასაბამიდან ჩამოთვლილი ყველა აუცილებელი ცოდნისა და უნარების თავმოყრა ერთი სპეციალისტის კომპეტენციაში მეტად იშვიათია, ამიტომ ყველაზე ოპტიმალურია პროფესიონალი გუნდისთვის მიმართვა, ან უკიდურეს შემთხვევაში მასზე ხელმიუწვდომლობის პირობებში, ცალკეული სპეციალისტებისაგან ადეკვატური კონსულტაციის მიღება.

წყარო

[1] Babwah, T. (2009). Prescribing medications and nutritional supplements for athletes. The West Indian Medical Journal, 58(4). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20099776