განმარტება

ფუნქცია — ეს არის ობიექტის, სისტემის ან პროცესის როლი და დანიშნულება, ანუ ის, რას აკეთებს იგი მოცემულ სტრუქტურულ და პირობობრივ კონტექსტში. ფუნქცია გამოხატავს კავშირს ელემენტის არსებობასა და მის მიერ შესრულებულ ეფექტს შორის და ყოველთვის განიხილება კონკრეტული სისტემის ფარგლებში.

მაგალითი

ფიზიოლოგიაში გულის ფუნქცია არის სისხლის ტუმბვა სისხლძარღვთა სისტემაში. საათის ფუნქცია არის დროის ჩვენება; ტელეფონის ფუნქცია არის კომუნიკაციის უზრუნველყოფა; ტექნიკოსის ფუნქცია არის მოწყობილობის გამართულობის უზრუნველყოფა

განმარტება

თვისება, რომელიც მიუთითებს ცნების, მექანიზმის ან მიდგომის ფართო გამოყენებადობაზე სხვადასხვა პირობებში და სისტემებში, მნიშვნელოვანი შინაარსობრივი ცვლილების გარეშე. უნივერსალური მიდგომა არ არის მიბმული ერთ კონკრეტულ შემთხვევაზე და ინარჩუნებს ვალიდობას მრავალ სიტუაციაში. მიდგომა: ერთ ერგება მრავალს.

მაგალითი

ელექტროენერგიის უნივერსალურობა არის ერთი ფენომენის გამოყენება სხვადასხვა მოწყობილობასა და სფეროში. ფულის უნივერსალურობა არის მრავალი ღირებულების გაცვლის შესაძლებლობა ერთი და იგივე საშუალებით. სიცილის უნივერსალურობა არის ერთი ემოციური სიგნალი სხვადასხვა კულტურასა და საზოგადოებაში.

ანტიპოდი

სპეციფიკურობა — თვისება, რომელიც მიუთითებს ცნების ან მიდგომის გამოყენებადობაზე მხოლოდ განსაზღვრულ პირობებსა და ვიწრო კონტექსტში. მიდგომა: ერთი ერგება მხოლოდ ერთს (განსაზღვრულს).

განმარტება

ნივთიერება, რომელიც ურთიერთქმედებს ცოცხალ სისტემასთან და იწვევს ფიზიოლოგიური, რეგულატორულიá ან  ბიოქიმიური პროცესების ცვლილებას, მცირე კონცენტრაციებშიც კი. მისი მოქმედება დამოკიდებულია ორგანიზმის მდგომარეობაზე, სამიზნე სისტემასა და მოქმედების მექანიზმზე.

მაგალითი

ფიზიოლოგიაში ჰორმონები წარმოადგენენ ბიოლოგიურად აქტიურ ნივთიერებებს, რომლებიც არეგულირებენ ორგანოთა და სისტემათა ფუნქციებს. ვიტამინი არის ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერება ორგანიზმისთვის. მცენარეული ექსტრაქტი შეიძლება იყოს ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერება. ტოქსინი არის ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერება, რომელიც მცირე რაოდენობითაც იწვევს ორგანიზმის ფუნქციების დარღვევას.

განმარტება

არის პროდუქტი, რომელიც შეიცავს ბიოლოგიურად აქტიურ ნივთიერებებს და გამოიყენება რაციონის დასამატებლად ფიზიოლოგიური პროცესების მხარდაჭერის ან მოდულაციის მიზნით. იგი არ წარმოადგენს მედიკამენტს და არ გამოიყენება დაავადებების დიაგნოსტიკისა ან მკურნალობისთვის. ბად წარმოადგენს ბან-ის კერძო შემთხვევას.

მაგალითი

სპორტში ბიოლოგიურად აქტიური დანამატები ხშირად გამოიყენება კვებითი უზრუნველყოფის შესავსებად მომატებული ფიზიკური დატვირთვის პირობებში. დიეტოლოგიაში ბიოლოგიურად აქტიური დანამატი შეიძლება დაემატოს რაციონს კვებითი დეფიციტის რისკის შემცირების მიზნით.

განმარტება

ნივთიერებები, რომლებიც წარმოიქმნება ცოცხალ ორგანიზმებში ან მათი მონაწილეობით და ჩართულია სტრუქტურულ, მეტაბოლურ ან რეგულატორულ პროცესებში.
ბიოგენურობა მიუთითებს ნივთიერების წარმოშობაზე, მაშინ როცა ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერება განისაზღვრება მისი ბიოლოგიური ზემოქმედებით და ფუნქციური ეფექტით; ამიტომ ყველა ბიოგენური ნივთიერება არ არის აუცილებლად ბიოლოგიურად აქტიური და პირიქით.

მაგალითი

ფიზიოლოგიაში სტრუქტურული ცილები (მაგ., კოლაგენი) განიხილება როგორც ბიოგენური ნივთიერებები, რადგან ისინი სინთეზირდება ორგანიზმში, თუმცა არ ახდენენ პირდაპირ რეგულატორულ ზემოქმედებას. უჯრედის მემბრანის ლიპიდები არის ბიოგენური ნივთიერებები, რომლებსაც არ აღენიშნებათ ბიოლოგიური აქტივობა.

განმარტება

ნივთიერებების კლასი — ეს არის ნივთიერებების ჯგუფი, რომლებიც გაერთიანებულია საერთო ნიშნების მიხედვით, როგორიცაა ქიმიური ბუნება, წარმოშობა, მოქმედების მექანიზმი ან ფუნქციური ეფექტი. კლასიფიკაცია გამოიყენება ნივთიერებების სისტემატიზაციისა და შედარებითი ანალიზისთვის და არ ნიშნავს მათი თვისებების სრულ იდენტურობას.

მაგალითი

სპორტში ბიოლოგიურად აქტიური დანამატები ხშირად გამოიყენება კვებითი უზრუნველყოფის შესავსებად მომატებული ფიზიკური დატვირთვის პირობებში. დიეტოლოგიაში ბიოლოგიურად აქტიური დანამატი შეიძლება დაემატოს რაციონს კვებითი დეფიციტის რისკის შემცირების მიზნით. სპორტულ პრაქტიკაში დანამატების კლასიფიკაცია შესაძლებელია ფუნქციური დანიშნულების მიხედვით: ნივთიერებათა ჯგუფი ერთი მიზნისთვის.

განმარტება

არის პროცესი, რომლის დროსაც მარტივი კომპონენტებიდან ან წინამორბედი ელემენტებიდან მიიღება უფრო რთული აღნაგობის ნივთიერება ან სისტემა. სინთეზი შეიძლება მიმდინარეობდეს ქიმიურ, ბიოქიმიურ ან ბიოლოგიურ დონეზე და გულისხმობს სტრუქტურულ გაერთიანებას, და არა უბრალოდ შერევას.

მაგალითი

ბიოქიმიაში ცილების სინთეზი წარმოადგენს ამინომჟავების თანმიმდევრულ გაერთიანებას გენეტიკური ინფორმაციის საფუძველზე. ქიმიური სინთეზი გამოიყენება ახალი ნივთიერებების მისაღებად. მუსიკალურ კონტექსტში სინთეზი არის მელოდიის, რიტმისა და ჰარმონიის გაერთიანება ერთ მთლიან მუსიკალურ ნაწარმოებად.

განმარტება

პროცესი, რომლის დროსაც მთლიანი ობიექტი, სისტემა ან ინფორმაცია იშლება შემადგენელ ნაწილებად, რათა მოხდეს მათი ცალკეული შესწავლა, შეფასება და ურთიერთკავშირის გაგება. ანალიზი გამოიყენება მიზეზ–შედეგობრივი კავშირების გამოსავლენად და დასკვნების გასაკეთებლად.

მაგალითი

ბიოქიმიაში ანალიზი გულისხმობს ნაერთის შემადგენლობისა და ბიოლოგიურ ნიმუშში კონცენტრაციის განსაზღვრას. მონაცემთა ანალიზი ამჟღავნებს ტენდენციებს. ფინანსური ანალიზი აფასებს ხარჯებსა და შემოსავალს.

განმარტება

ზოგადი იდეა ან ინტელექტუალური მოდელი, რომელიც აერთიანებს ცალკეულ ფაქტებს, ცნებებს ან დაკვირვებებს ერთიან განმარტებით ჩარჩოში. კონცეფცია არ წარმოადგენს დეტალურ აღწერას ან მტკიცებულებას; ის ემსახურება აზროვნების მიმართულებად და პრობლემის გააზრების საფუძვლად.

მაგალითი

ფიზიოლოგიაში ჰომეოსტაზის კონცეფცია აღწერს ორგანიზმის უნარს, შეინარჩუნოს შიდა გარემოს სტაბილურობა. სპორტში პერიოდიზაციის კონცეფცია გამოიყენება ვარჯიშის დატვირთვების დაგეგმვისთვის დროის მიხედვით. კონცეფცია შეიძლება იყოს იდეა პრობლემის გადაწყვეტის შესახებ.

განმარტება

ცვლილება, რომელიც მიმდინარეობს უწყვეტად, მცირე ნაბიჯებით, მკვეთრი ნახტომების გარეშე. ასეთი გადასვლა ხასიათდება თანდათანობითი ცვლილებით პარამეტრის ან მდგომარეობის ერთიდან მეორეზე.

მაგალითი

ბიოქიმიაში კონცენტრაციის გრადიენტის ცვლილება მემბრანაზე ხდება თანდათანობითი გადასვლის გზით. ბნელიდან სინათლეში გადასვლა შეიძლება იყოს გრადიენტული. დაღლილობის ზრდა დღის განმავლობაში მიმდინარეობს გრადიენტულად.

ანტიპოდი

დისკრეტული გადასვლა — ცვლილება, რომელიც ხდება ნახტომისებურად, მკაფიო საზღვრით ან ეტაპებით, შუალედური მდგომარეობების გარეშე ან მათი იგნორირებით. ნასწავლობის დისკრეტული შეფასება ჩათვლა/არ ჩათვლა, სიგნალის ჩართვა/გამორთვა.

განმარტება

ინერტული — ეს არის თვისება, რომელიც აღწერს ნივთიერებას ან ობიექტს, რომელიც არ რეაგირებს ან არ ახდენს აქტიურ ზემოქმედებას მოცემულ პირობებში. ინერტულობა შეიძლება ეხებოდეს ქიმიურ რეაქციებს, ბიოლოგიურ პროცესებს ან ფიზიოლოგიურ ეფექტებს და ყოველთვის განისაზღვრება კონკრეტული კონტექსტით. ინერტული ნივთიერება არ იწვევს შესამჩნევ ეფექტს და შეიძლება ასრულებდეს შემავსებელ როლს.

მაგალითი

ფიზიოლოგიაში ინერტული ნივთიერება შეიძლება გაიაროს ორგანიზმში აქტიური ჩარევის გარეშე. ინერტული მასალა არ რეაგირებს გარემოსთან.

ანტიპოდი

აქტიური — თვისება, რომელიც მიუთითებს ნივთიერების ან ობიექტის უნარზე აქტიურად ჩაერთოს რეაქციაში ან მოახდინოს ბიოლოგიური, ქიმიური ან ფუნქციური ზემოქმედება და ცვლილება.

განმარტება

ინერტული ან სპეციფიკური ფარმაკოლოგიური მოქმედების არმქონე საშუალება, რომლის გამოყენებისას დაფიქსირებული ეფექტი განპირობებულია მოლოდინით, შთაგონებით და ფსიქოლოგიური ფაქტორებით, და არა თავად ნივთიერების ბიოქიმიური მოქმედებით.

მაგალითი

სპორტულ პრაქტიკაში პლაცებოს ეფექტი შეიძლება გამოვლინდეს შესრულების დროებითი გაუმჯობესებით, როდესაც სპორტსმენს სჯერა გამოყენებული საშუალების ეფექტიანობის. ფარმაკოლოგიაში პლაცებო გამოიყენება კონტროლად, რათა გაიმიჯნოს პრეპარატის რეალური მოქმედება მოლოდინით გამოწვეული ეფექტისგან. დამაჯერებელი განმარტება შეიძლება გააძლიეროს პლაცებოს მოქმედება.

ანტიპოდი

ნოცებო — ეფექტი, რომლის დროსაც ნეგატიური მოლოდინი იწვევს არასასურველ ან უარყოფით შეგრძნებებს, რეალური ფარმაკოლოგიური მიზეზის გარეშე. პაციენტმა შეიძლება იგრძნოს გვერდითი ეფექტები ინერტული საშუალების მიღების შემდეგ, თუ წინასწარ ელოდება უარყოფით რეაქციას. წარწერა „შესაძლოა გამოიწვიოს გვერდითი ეფექტები“ შეიძლება გახდეს ნოცებოს წყარო.

განმარტება

არსი: ცოცხალ ორგანიზმში ნივთიერებათა ცვლა. მეტაბოლიზმი — ეს არის ქიმიური და ბიოქიმიური პროცესების ერთობლიობა, რომლებიც მიმდინარეობს ცოცხალ ორგანიზმში და უზრუნველყოფს ნივთიერებების გარდაქმნას, ენერგიის მიღებას, გამოყენებასა და შენახვას. მეტაბოლიზმი მოიცავს როგორც შენების (ანაბოლიზმის) ანუ ბიოგენური ნივთიერებების სინთეზს, ისე დაშლის (კატაბოლიზმის) პროცესებს და წარმოადგენს ორგანიზმის ფუნქციონირების საფუძველს.

ზოგიერთი ფაქტი

მეტაბოლიზმი: უზრუნველყოფს ენერგიის მიღებას საკვებიდან, განსაზღვრავს ენერგიის ხარჯვას დროის მოცემულ მონაკვეთში, აუცილებელია ზრდისა და აღდგენისათვის, მუდმივად მიმდინარე უწვეტი პროცესია.

განმარტება

მეტაბოლურ გარდაქმნაში მონაწილე საწყისი ნივთიერება, რომელზეც მოქმედებს ფერმენტი ან ფუნქციური სისტემა.

სხვა სიტყვებით

ეს არის ნივთიერება, რომელიც წარმოადგენს რეაქციის ან პროცესის საწყის კომპონენტს და გარდაიქმნება მისი მიმდინარეობისას.

მაგალითი

ბიოქიმიასა და ფიზიოლოგიაში გლუკოზა არის სუბსტრატი გლიკოლიზის რეაქციებისთვის, ხოლო ცხიმოვანი მჟავები შეიძლება სუბსტრატად ფუნქციონირებდნენ ენერგიის წარმოებისთვის. საკვებიდან მიღებული ნაერთები ორგანიზმის მიერ ხშირად სუბსტრატებად გამოიყენება, რომელთა საფუძველზეც წარიმართებიან ცხოველქმედებისათვის აუცილებელი ახალი ნივთიერებები (პროდუქტები).

ანტიპოდი

პროდუქტი (მეტაბოლური) — ნივთიერება, რომელიც მიიღება რეაქციის ან პროცესის შედეგად სუბსტრატის გარდაქმნის შემდეგ.

განმარტება

კატაბოლიზმი წარმოადგენს მეტაბოლური პროცესების მიმართულებას, ის მოიცავს რთული მოლეკულების დაშლის პროცესებს უფრო მარტივ ნაერთებად ენერგიის გამოყოფით და ამავე დროს უზრუნველყოფს ორგანიზმს შენებისთვის საჭირო წინამორბედი სუბსტრატებით. კატაბოლიზმი ფუნქციურად ანაბოლიზმის საპირისპიროა.

მაგალითი

ფიზიოლოგიაში გლიკოგენის დაშლა გლუკოზად წარმოადგენს კატაბოლურ პროცესს, რომელიც უზრუნველყოფს ენერგიას. ბიოქიმიაში ცილების დაშლა ამინომჟავებად კლასიკური კატაბოლური რეაქციაა. ცხიმების და ნახშირწყლების დაჟანგვა ("დაწვა") ასევე გახლავთ კატაბოლური პროცესი.

ანტიპოდი

ანაბოლიზმი — მეტაბოლური პროცესების მიმართულება, რომელიც მიმართულია რთული მოლეკულების სინთეზისკენ ენერგიის ხარჯვით.

განმარტება

ეს არის მეტაბოლიზმის მიმართულება, რომელიც მოიცავს მარტივი მოლეკულებიდან უფრო რთული სტრუქტურების სინთეზს ენერგიის ხარჯვით. ანაბოლური პროცესები უზრუნველყოფს ორგანიზმის ზრდას, აღდგენასა და სტრუქტურულ შენებას და იყენებს კატაბოლიზმის შედეგად მიღებულ წინამორბედ სუბსტრატებს.

მაგალითი

• ფიზიოლოგიაში კუნთოვანი ცილის სინთეზი წარმოადგენს ანაბოლურ პროცესს, რომელიც უზრუნველყოფს ქსოვილის ზრდასა და აღდგენას.

• სპორტში ვარჯიშის შემდგომ ანაბოლიზმი აქტიურდება ადაპტაციისა და სტრუქტურული გამაგრების მიზნით.

• ბიოქიმიაში გლიკოგენის სინთეზი გლუკოზიდან კლასიკური ანაბოლური პროცესია

ანტიპოდი

კატაბოლიზმი — იხ. შესაბამისი ბარათი

განმარტება

მეტაბოლიტები — ეს არის ნივთიერებები, რომლებიც წარმოიქმნება ან გამოიყენება მეტაბოლური რეაქციების მიმდინარეობისას. ისინი შეიძლება იყოს შუალედური პროდუქტები, საბოლოო პროდუქტები ან წინამორბედი სუბსტრატები, რომლებიც მონაწილეობენ შემდგომ ბიოქიმიურ გარდაქმნებში და ასახავენ მეტაბოლიზმის მიმდინარეობას.

მაგალითი

ფიზიოლოგიაში რძემჟავა (ან მისი მჟავური ნაშთი ლაქტატი) არის მეტაბოლიტი, რომელიც წარმოიქმნება ინტენსიური ენერგეტიკული მოთხოვნის პირობებში. შარდოვანა წარმოადგენს მეტაბოლიზმის საბოლოო მეტაბოლიტს. ამინომჟავები შეიძლება იყოს მეტაბოლიტები, რომლებიც მიიღბიან ცილების დაშლით.

განმარტება

ეს არის თვისება, რომელიც მიუთითებს პარამეტრების ან მდგომარეობის ცვალებადობაზე.  ცნება აღნიშნავს, რომ მოცემული პარამეტრი არ არის მუდმივი და სხვა თანმხლები მახასიათბლისაგან განსხვავებით ვარიაბელური - იცვლება დროის,  ინდივიდუალური განსხვავებების ან გარკვეული სხვა პირობების მიხედვით.

მაგალითი

ადამიანის მეტყველებაში ხმის ტემბრი შედარებით სტაბილურია, მაშინ როცა ინტონაცია ვარიაბელურია და იცვლება ემოციისა და სიტუაციის მიხედვით. მოძრაობის დროს სხეულის საერთო მასა სტაბილურ მახასიათებელს წარმოადგენს, მაშინ როცა სიჩქარე ვარიაბელურია. კლიმატურ პირობებში გეოგრაფიული მდებარეობა მუდმივია, მაგრამ ტემპერატურა და ტენიანობა ვარიაბელურია.

ანტიპოდი

მუდმივობა, სტატიკურობა — იხ. შესაბამისი ბარათი

განმარტება

არის თვისება, რომელიც აღწერს პარამეტრის, მდგომარეობის ან სისტემის უცვლელობას დაკვირვების მოცემულ პერიოდში და პირობებში. სტატიკური მახასიათებელი მოცემული დროის განმავლობაში არ ავლენს ცვლილებას ან მერყეობას.

მაგალითი

ტერიტორიული რეგიონის კოორდინატები ხასიათდებიან სტატიკური (მუდმივი, უცვლელი) მახასიათბლით, მასზე არსებული რელიეფიც როგორც წესი სტატიკურია, ხოლო ადგილობრივი დღეღამური ტემპერატურა ცვალებადი (ვარიაბელური).

ანტიპოდი

ვარიაბელური, ცვლადი — იხ. შესაბამისი ბარათი

განმარტება

არის ზღვრული ფარგლები, რომელთა შორის შეიძლება იცვლებოდეს პარამეტრის, მნიშვნელობის ან მდგომარეობის რაოდენობრივი მაჩვენებელი. დიაპაზონი განსაზღვრავს მოცემულ მინიმალურ და მაქსიმალურ მნიშვნელობებს და გამოიყენება ცვალებადობის, ნორმის ან უსაფრთხო საზღვრების აღსაწერად. ყოფით ლექსიკაში გმაოიყენება ცნება "ფანჯარა" მაჩვენებლის შესაძლო მინიმუმითა და მაქსიმუმით.

მაგალითი

გულისცემის სიხშირეს აქვს ნორმალური დიაპაზონი, რომლის ფარგლებშიც ფუნქცია ითვლება ფიზიოლოგიურად მისაღებად. საზომ მოწყობილობებს გააჩნია მუშაობის განსაზღვრული ტემპერატურული დიაპაზონი, რომლის გარეთ შედეგები არაზუსტია. ხშირად 100 ქულიანი შეფასების სისტემა იყოფა დიაპაზონებით დაუშვათ (A) 91–100 ქულა; (B) 81–90; (C) 71–80; (D) 61–70; (E) 51–60; (F_X) 41–50; (F) 0–40.

განმარტება

სინერგია — ეს არის მოვლენა, როდესაც ორი ან მეტი ელემენტის ერთობლივი მოქმედების შედეგი აღემატება მათი ინდივიდუალური ეფექტების უბრალო ჯამს. სინერგია მიუთითებს ელემენტებს შორის ურთიერთგამაძლიერებელ ურთიერთქმედებაზე, რის შედეგადაც სისტემა უფრო ეფექტურად ფუნქციონირებს.

მაგალითი

სხვადასხვა კუნთის ჯგუფის კოორდინირებული მუშაობა ქმნის სინერგიულ ეფექტს მოძრაობის ეფექტიანობის გაზრდით. ფარმაკოლოგიაში ორი ნივთიერების ერთობლივმა გამოყენებამ შეიძლება გამოიწვიოს უფრო ძლიერი ეფექტი, ვიდრე თითოეულის ცალკეული მოქმედება. გუნდური მუშაობა ქმნის სინერგიას ინდივიდუალურ ძალისხმევებთან შედარებით. სწავლაში თეორიისა და პრაქტიკის გაერთიანება სინერგიას ქმნის. ტექნიკაში სისტემის ნაწილების კოორდინაცია ზრდის შედეგიანობას.

ანტიპოდი

ანტაგონიზმი — ურთიერთქმედება, როდესაც ერთი ელემენტის მოქმედება ასუსტებს ან ამცირებს მეორე ელემენტის ეფექტს.

განმარტება

სუროგატი — ეს გახლავთ, როლი. ჩანაცვლებითი საშუალება, რომელიც არ არის სისტემისთვის ბუნებრივად განკუთვნილი, მაგრამ გამოიყენება მისი ფუნქციის ან ეფექტის იმიტირებისათვის.

მაგალითი

შაქრის შემცვლელი არის შაქრის სუროგატი, ის ქმნის ტკბილ გემოს ენერგეტიკული ღირებულების გარეშე. კარაქის შემცვლელი საკვებში იმიტირებს გემოსა და ტექსტურას, მაგრამ სხვა შემადგენლობა აქვს. ხელოვნური ტყავი წარმოადგენს ნამდვილი ტყავის სუროგატს ტანსაცმელსა და ავეჯში. ფიზიოლოგიური ხსნარი შეიძლება გამოყენებულ იქნას როგორც სისხლის მოცულობის დროებითი სუროგატი. მიაქციეთ ყურადღბა, რომ სუროგატი არ არის აუცილებად სინთეზური მას შეიძლება ჰქონდეს როგორც ბუნებრივი, ისე ხელოვნური არსი ან განხორციელების გზა. მაგალითად სუროგატული დედობა, ხელოვნური არომატიზატორი — სუნის ან გემოს სუროგატი, რომელიც ბუნებრივ წყაროს საერთოდ არ შეიცავს.

განმარტება

ფაქტორი, ნივთიერება, ობიექტი ან პირობა, რომელიც იწვევს ცვლილებას, მოქმედებას ან პროცესს სისტემაში. აგენტი განისაზღვრება მისი მოქმედებით, და არა წარმომავლობით ან ბუნებით.

მაგალითი

წვიმა შეიძლება იყოს ნიადაგის ეროზიის აგენტი. მიკროორგანიზმი შეიძლება აღმოჩნდეს ინფექციის (ბიოლოგიური) აგენტი. ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერება მოქმედებს როგორც ფიზიოლოგიური აგენტი. პრაქტიკულად ყველა ნივთიერება შეიძლება გახდეს რეაქციის აგენტი, ამგვარი როლის გამომჟღავნებისას მას სპეციალური დასახელებაც კი ერქმევა რეაგენტი (ქიმიური აგენტი). ინფორმაცია მოქმედებს როგორც ქცევის შეცვლის აგენტი.

საგულისხმოა, რომ ის არ უნდა აგვერიოს ცნება ფაქტორთან. აგენტი იწვევს ცვლილებას, ფაქტორი კი განსაზღვრავს, როგორ პირობებში და რა ფორმით განვითარდება გაჩენილი ცვლილებები.

ანტიპოდი

კონტრაგენტი — ეს არის მოქმედი ერთეული, რომელიც ეწინააღმდეგება აგენტის მიერ გამოწვეულ ცვლილებას და ამცირებს, აჩერებს ან აბალანსებს მის ეფექტს. იწვევს მდგომარეობას, როდესაც ცვლილება თავად განიცდის ცვლილებას.

განმარტება

გონებრივი შესაძლებლობების ერთობლიობა, რომლებიც უზრუნველყოფს ინფორმაციის მიღებას, დამუშავებას, შენახვას და გამოყენებას. ისინი მოიცავს ყურადღებას, აღქმას, მეხსიერებას, აზროვნებას, გადაწყვეტილების მიღებასა და რეაქციის სისწრაფეს და მნიშვნელოვან როლს ასრულებს მოძრაობის კონტროლში, სწავლასა და შესრულებაში.

მაგალითი

სპორტში კოგნიტური უნარები განსაზღვრავს სპორტსმენის უნარს სწრაფად შეაფასოს სიტუაცია და მიიღოს სწორი გადაწყვეტილება დინამიკურ გარემოში. ვარჯიშის პროცესში ყურადღებისა და სამუშაო მეხსიერების კოგნიტური უნარები აუცილებელია მოძრაობის ტექნიკის და სწავლასა და კორექციისთვის, ასევე მაგალითად მეთდური რეკომენდაციების წარმატებით დანერგვა საკუთარ პრაქტიკაში. ფიზიკური აქტივობის დროს რეაქციის დრო და სივრცითი აღქმა, როგორც კოგნიტური უნარები, გავლენას ახდენს კოორდინაციასა და უსაფრთხოებაზე. კოგნიტური ფუნქციებს წარმოადგენს ან მათ უკავშრდება ყურადღება, სივრცითი აღქმა, მეხსიერება, სწავლა მოძრაობით, რეაქციის სისწრაფე და გადაწყვეტილების მიღება.

განმარტება

აგონისტი — ეს არის ნივთიერება, რომელიც ააქტიურებს ორგანიზმის სისტემას და იწვევს მისთვის დამახასიათებელ პასუხს. ასევე არსებობს სუროგატული აგონისტი, რომელიც მიმიკრირებს ბუნებრივ რეგულატორს, ანუ „აცდენს“ სისტემას, თითქოს მასზე მოქმედებს ბუნებრივი სიგნალი.

აგონისტი შეიძლება იყოს როგორც ბუნებრივი რეგულატორი, ასევე სუროგატული აგენტი, რომელიც ორგანიზმის მიერ არ არის სპეციალურად განკუთვნილი, მაგრამ მიმიკური მოქმედებით ააქტიურებს იგივე პროცესს, ზოგიერთი ნივთიერებები უფრო ძლიერადაც კი ვიდრე - ბუნებრივი. სინთეზური ან გარედან მიღებული ნივთიერება შეიძლება ავლენდეს აგონისტურ ეფექტს, თუ იგი ააქტიურებს სისტემას ისე, თითქოს ბუნებრივი სიგნალია. ასეთ შემთხვევაში ეფექტი რეალურია, მაგრამ რეგულაცია აღარ ეკუთვნის ორგანიზმის ნორმალურ კონტროლს. ეს ხდება როდესაც ნივთიერება, რომელიც ფორმით ან ქიმიური თვისებებით ჰგავს ბუნებრივ სიგნალს, შეიძლება იმოქმედოს აგონისტურად და გამოიწვიოს იგივე პასუხი, მიუხედავად იმისა, რომ თავად არ არის ორგანიზმის ბუნებრივი რეგულატორი.

მაგალითი

კანაბინოიდური მოლეკულები მოქმედებენ აგონისტურად, რადგან მიმიკრირებენ ორგანიზმის ბუნებრივ ენდოკანაბინოიდებს (ანანდამიდი, 2-არაქიდონოგლიცეროლი),  რომლებიც მონაწილეობენ განწყობის, ტკივილის, მადისა და მოტივაციის რეგულაციაში, ასევე ნეირორეგულაციაში, სტრესის მოდულაციასა და აღდგენით პროცესებში.

ასევე ჰორმონალური სიგნალი იწვევს სისტემის გააქტიურებას — ეს არის აგონისტური მოქმედების მაგალითი. ნეირომედიატორული სიგნალი იწვევს პასუხს ნერვულ სისტემაში — აგონისტური პრინციპი.

ანტიპოდი

ანტაგონიზმი — ეს არის მოვლენა, როდესაც ნივთიერება ან ფაქტორი ზღუდავს, ამცირებს ან აუქმებს სისტემის აქტივაციას, ანუ ხელს უშლის აგონისტისთვის დამახასიათებელი პასუხის განვითარებას. მაგალითად კოფეინი მოქმედებს ანტაგონისტურად ადენოზინის მიმართ და ამცირებს დაღლილობის შეგრძნებას, რის შედეგადაც იზრდება სიფხიზლე. (ადენოზინი ორგანიზმის ენდოგენური ნივთიერებაა, რომელიც იწვევს დაღლილობისა და ძილიანობის შეგრძნებას და ამცირებს სიფხიზლეს.) ანტაგონიზმის კიდევ ერთ მაგალითია ბეტა-ბლოკატორი, რომელიც წარმოადგენს ანტაგონისტის მაგალითს, რადგან ამცირებს გულისცემის გაძლიერებას და ზღუდავს სტრესულ რეაქციას.